Trích hồi ký của Ba tôi [*]


Ba tôi lúc 18 tuổi (ảnh chụp năm 1936)



" ...

Việc làm công phu nhất của tôi là nghiên cứu và tôn vinh cụ Vũ Phạm Khải cụ nội tôi. Cụ là một học giả một nhà văn một vị quan văn võ kiêm toàn và đặc biệt là một con người có khí tiết có ý chí chiến đấu mãnh liệt hồi giữa thế kỷ 19.

Từ trước các tác phẩm của cụ hoặc nói về cụ chỉ được giữ trong kho sách Hán Nôm chứ không được công bố rộng rãi. Trước 1945 tôi đã muốn giới thiệu tác phẩm của cụ với giới nghiên cứu. Tôi tập hợp một số tư liệu về cụ do cha tôi để lại mang lên Hà Nội tìm gặp ông Trúc Khê Ngô Văn Triện. Ông đọc rồi công nhận Vũ Phạm Khải là một tài năng và là một nhân vật quan trọng của nứơc nhà khi đang ở trong thời cuộc rối ren. Ông nói nhất định sẽ viết về Vũ Phạm Khải. Và ông viết bài đăng tạp chí Trí Tân liên tiếp trong tám số.  Các bài viết đã chỉ ra được những nét chủ yếu trong tư tưởng chiến đấu của Vũ Phạm Khải chống lại khuynh hướng chủ hoà của Phan Thanh Giản và nói lên được Vũ Phạm Khải là một nhà hình luật. Biết vấn đề quyền tư pháp là điều hiếm thấy ở các nhà nho ta. Do đó mà Vũ Phạm Khải tuy không làm Ngự sử mà vẫn được nhiều người tôn vinh như một Quan Đài Ngự sử. Ông Trúc Khê cho tôi mấy số báo Trí Tân. Kháng chiến đi nhiều nơi tôi để tài liệu lại ở Hà Nội khi về thì bị thất lạc. Tôi đã hỏi thăm tìm đến nhà văn Vũ Ngọc Phan ở phố Bạch Mai còn giữ được báo Trí Tân ngồi chép lại tất cả các trang trong tám số báo ấy đưa về cho đánh máy làm tài liệu lưu giữ. Ít lâu sau vào thời gian việc sưu tầm văn học Hán Nôm được đề cao hơn tôi có dịp liên hệ cùng các anh Vũ Đình Liên Huỳnh Lý và Lê Trí Viễn để chọn một số bài văn thơ của Vũ Phạm Khải đưa vào các tập hợp tuyển văn học Việt Nam. Đa số các bài này đều do anh Chu Thiên dịch ra quốc ngữ.

Năm 1971 người cháu tôi là trưởng tộc họ Vũ ở Phượng Trì lên báo với tôi là địa phương yêu cầu bốc mộ cụ Khải để giải phóng mặt bằng làm trường học nhưng bà con trong họ không thể nào bốc được vì mộ xây rất chắc. Tôi lên Viện Khảo cổ gặp Viện trưởng Phạm Huy Thông. Anh từng là Hiệu Trưởng trường ĐH Sư phạm Hà Nội lại có dịp sang Tiệp Khắc nên chúng tôi đã sẵn mối thân tình. Anh bảo có khả năng đấy là mộ hợp chất rồi cùng tôi về quê quan sát. Ở quê anh kết luận đúng là mộ hợp chất xây mộ này rất công phu phải luyện đủ thứ mật vôi cát giấy bản vỏ sò v.v... thành một thứ hồ nhuyễn làm đồ bảo vệ áo quan để xác mãi mãi nguyên vẹn. Sau đó anh quyết định cho đòan khảo cổ về giúp địa phương và gia đình chúng tôi.

Đoàn về bốc mộ khá đông có các anh Đỗ Văn Ninh Đỗ Đình Truật và Trần Đình Luyện (Viện khảo cổ) anh Vũ Đình Liên (ĐH Sư phạm) anh Đinh Khắc Dũng (Ty Văn hoá Ninh Bình) cụ Trần Huy Bá (trước ở Viễn Đông bác cổ) và anh Phạm Huy Thông. Phải mấy ngày mới đào lộ áo quan ra được. Hôm bật nắp áo quan chúng tôi đã chứng kiến nguyên hình của cụ tôi mặc áo đỏ đội mũ cánh chuồn đặc biệt là bộ râu đẹp dài tràn trên lồng ngực. (Ngày xưa còn ở triều cụ tôi vẫn được tiếng là một "mỹ nhiệm công" [ông râu đẹp]). Khai quật xong chúng tôi chuyển áo quan về địa điểm mộ mới đặt trong Đàn họ Vũ ở làng. Cụ Trần Huy Bá đã dùng địa bàn phân kim định hướng và tỏ ý ca tụng địa điểm mới là đẹp và rất hợp phong thuỷ.

Trước đó tôi có đưa tài liệu của Trúc Khê về cụ Khải cho GS Văn Tân. Anh nói Cụ Khải là một nhân vật rất đẹp anh phải viết về cụ.  Dịp kỷ niệm 25 năm kháng chiến toàn quốc (1971) tạp chí Nghiên cứu Lịch sử đã đăng bài của GS Văn Tân với đầu đề: "Vũ Phạm Khải một văn thân yêu nước đứng đầu phái chủ chiến dưới triều Tự Đức." Có thể nói đó là một sự phát hiện đúng đắn. Từ những năm 60 của thế kỷ 19 vấn đề chủ chiến chủ hoà đã được đặt ra nhưng chỉ qua thơ ca hay bằng hành động (như trường hợp Hoàng giáp Phạm Văn Nghị). Còn chính thức trình bày bằng văn bản thì Vũ Phạm Khải là người nêu lên trước nhất và dâng sớ lên nhà vua. Cụ Khải còn đối diện chống lại Phan Thanh Giản là người chủ hoà. Như vậy tôn vinh Vũ Phạm Khải đứng đầu phái chủ chiến là chính đáng.

Sau khi cải cát cho Cụ tôi hai anh Phạm Huy Thông và Văn Tân bàn việc tổ chức kỷ niệm Vũ Phạm Khải vì 1971 là thời điểm đúng một trăm năm ngày cụ mất (1872). Theo ý anh Phạm Huy Thông nên tổ chức một buổi sinh hoạt khoa học để làm kỷ niệm thì hợp và dễ được thông suốt. Và buổi sinh hoạt khoa học đã được tổ chức rất trọng thể ở Ủy ban Khoa học Xã hội. Hội Khoa học Lịch sử mời giới Sử học Văn học và Hán nôm đến dự rất đông. Tôi đã cho mời nhiều nhà khoa bảng cũ nhiều bạn bè trí thức cùng bà con trong họ tới dự. Dưới sự chủ trì của GS Phạm Huy Thông nhiều nhà khoa học có tên tuổi đã có bài phát biểu. Văn Tân sôi nổi hơn cả anh trình bày dựa trên những lời đã viết trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử. Tiếp đó các anh Chương Thâu nói về tư tưởng chủ chiến anh Vũ Đình Liên nói về thơ văn chị Trần Thị Tuyết ngâm thơ minh họa .... Trong số thính giả các ông Trần Văn Giầu cụ Phạm Khắc Hoè cụ Ngô Tự Hạ anh Đinh Văn Thắng và các bạn của tôi ở Bộ Ngoại giao cùng các anh Phạm Ngọc Thuần Trần Cung Nguyễn Văn Hoan Bùi Xuân Mẫn đều cho biết có cảm tưởng tốt đẹp vì nội dung rất phong phú mà gây xúc động. Nhiều báo có đăng tin và ghi những lời đánh giá về lễ kỷ niệm. Ngày 29/2 tổ chức kỷ niệm ở Hà Nội thì chiều ngày 4/3 lại tổ chức kỷ niệm ở quê Ninh Bình có mời nhiều vị lão thành cách mạng và bà con làng quê đến dự. Lễ kỷ niệm ở quê cũng do GS Viện sĩ Phạm Huy Thông chủ trì và có các anh Chương Thâu Vũ Đình Liên về dự và đọc bài tham luận.

Từ đó tôi rất chú ý đến việc phát huy thành quả của buổi lễ kỷ niệm này liên tục cho ra các sách tổ chức những lễ kỷ niệm Vũ Phạm Khải nhất là sau khi tôi được nghỉ hưu.

Tôi rất trân trọng công lao của anh Nguyễn Văn Huyền một nhà nghiên cứu ở Nam Định là cây bút quen thuộc ở Hà Nam Ninh và được các tổ chức nghiên cứu ở Hà Nội trân trọng. Anh đã tới thư viện Hán-Nôm sưu tầm 41 bài văn và 61 bài thơ của Vũ Phạm Khải biên sọan viết thành cuốn "Vũ Phạm Khải - Đông Dương thi văn tuyển" do GS Nguyễn Hồng Phong Viện trưởng Viện Sử học viết lời tựa. Cuốn sách này là tài liệu cơ sở cho nhiều nhà nghiên cứu khai thác sau này. Tôi cũng đã giúp tổ chức các lễ kỷ niệm 190 năm ngày sinh kỷ niệm 120 năm rồi 130 năm ngày mất của Vũ Phạm Khải. Các hội nghị sinh hoạt khoa học này đã tập hợp thêm được nhiều nhà nghiên cứu tham gia như Đinh Xuân Lâm Phan Huy Lê Dương Trung Quốc Phan Văn Các Nguyễn Đình Chú Hoàng Minh Thảo Vũ Ngọc Khánh đều là những học giả có công trình được dư luận chú ý. Những bài viết bài nói này và những bài đăng trên báo tôi tập hợp lại gia công thêm để in thành kỷ yếu và cuốn sách "Vũ Phạm Khải danh nhân văn hoá văn thân yêu nước chủ chiến thế kỷ XIX". Các tác giả đều là những người có tinh thần thực sự cầu thị có tư tưởng phóng khoáng nên những góp ý của tôi đều đuợc chấp nhận thông qua. Anh Vũ Ngọc Khánh còn viết một cuốn sách riêng theo thể danh nhân truyện ký về Vũ Phạm Khải lấy tên là "Bút nhọn làm gươm". Tác phẩm của Vũ Phạm Khải đã được dịch in trong những bộ tổng tập hay hợp tuyển xuất bản ở trung ương và địa phương (Hà Nam Ninh) và những bản dịch tiếng Anh tiếng Pháp (của Hữu Ngọc và Nguyễn Khắc Viện) được in trong tập Thơ Việt Nam  do UNESCO xuất bản.

Cùng với việc xuất bản sách về Vũ Phạm Khải tôi còn chủ động và tích cực tham gia vào việc xin xếp hạng di tích lịch sử văn hoá Quốc gia khu Mộ nhà thờ Vũ Phạm Khải và Đàn họ Vũ. Bộ Văn hoá đã cấp bằng công nhận tất cả các Di tích này năm 1994. Địa phương quê tôi từ xã huyện đến tỉnh đã tổ chức lễ đón bằng Di tích Lịch sử rất trọng thể. Tôi vận động lấy tên Vũ Phạm Khải đặt  cho một trường Trung học cơ sở ở làng quê. Kỷ niệm 130 năm ngày mất của Vũ Phạm Khải Hội khoa học lịch sử Việt Nam đã cho đúc tượng Vũ Phạm Khải có sự đóng góp kinh phí của UBND tỉnh Ninh Bình. Tôi đã trực tiếp góp ý từ khi làm khuôn thạch cao cho đến khi đúc tượng đồng nặng hơn 70 kg hình bán thân rất đẹp. Tượng Vũ Phạm Khải được đặt tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình. Tôi đã lập Quỹ phần thưởng và học bổng Vũ Phạm Khải cho học sinh Trường Trung học cơ sở Vũ Phạm Khải.

Những việc làm của tôi là tấm lòng biết ơn đối với tiên tổ và cũng là nhiêt tình đóng góp cho sử học và văn học sử nước nhà. Tôi nghĩ như vậy là phần nào đã làm trọn nhiệm vụ của một người con đối với cha ông tiên tổ.

..."


----------

[*] Con người và cuộc đời  Hà Nội - 2004. Như Ba tôi nói nếu không có sự gợi ý động vên và cổ vũ của tôi thì cuốn hồi ký của Ba tôi đã không ra đời. 






Vũ Phạm Khải (1807-1872) sống qua bốn triều vua đầu nhà Nguyễn làm quan dưới ba triều Minh Mệnh Thiệu Trị và Tự Đức. Cố Viện trưởng Viện Sử học Việt Nam Giáo sư Nguyễn Hồng Phong viết: "Vũ Phạm Khải là một văn thân yêu nước nổi tiếng đứng đầu phái chủ chiến một nhân vật lịch sử tích cực một nhà sử học đầy tinh thần trách nhiệm có công lớn đối với nền sử học nước ta một nhà văn nhà thơ xuất sắc một quan chức mẫu mực trung thực cương trực liêm khiết có tinh thần trách nhiệm cao một nhân cách đẹp suốt đời kiên trì lý tưởng vì nước vì dân không sợ uy vũ không sợ nghèo khổ." Năm 1971 phần mộ của ông được giới khảo cổ học quan tâm. Vào dịp kỷ niệm 100 năm (1972) rồi 120 năm (1992) và mới đây là 190 năm (1997) và 200 năm ngày sinh (2007) các giới khoa học xã hội cùng chung sức và công bố các kết quả nghiên cứu về Vũ Phạm Khải. Nhà nước đã cấp bằng công nhận Di tích Lịch sử - Văn hóa Mộ Nhà thờ Vũ Phạm Khải và Đàn họ Vũ năm 1994.









Tại mộ Vũ Phạm Khải và Đàn họ Vũ cùng nhà sử học Giáo sư Nhà Giáo Nhân dân Đinh Xuân Lâm



Tại lễ kỷ niệm 130 năm ngày mất Danh nhân Vũ Phạm Khải (năm 2002)







 

VD Mẫn

Gửi giacmochapybvvn

Rất vui vì có dịp gặp và làm quen với Trường chàng trai xứ Bắc tới ngụ cư rồi định cư và yêu mến Vũng Tàu. Chúc Trường Năm Mới 2009 thật hạnh phúc và thành đạt.

VD Mẫn

Gửi Thanh Hoa

Mấy ngày đi trên đường không có internet nên trả lời hơi chậm. Đúng như anh nghĩ là hai gia đình có nhiều người quen chung. Chúc Thanh Hoa Năm Mới 2009 vui khỏe và hạnh phúc. Chúc Thanh Hoa có thêm nhiều tác phẩm hay.

hoahuyen

Đọc bài này càng hiểu thêm về gia đình dòng tộc của anh bản thân anh... thật đáng kính trọng cảm ơn những giây phút ngắn ngủi bên nhau tại saigon hy vọng sẽ có nhiều sẻ chia hơn với anh
Hoahuyen

giacmochapybvvn

Cảm ơn chú Mẫn về buổi tối tuyệt vời hôm nay. Ấn tượng nhất là về giọng nói không pha tạp mạnh mẽ lôi cuốn...cùng sự am hiểu và lòng yêu tổ quốc...Chúc cô chú khỏe và có chuến thăm quê hương thật thú vị.

vuthanhhoa

Kính anh Vũ Duy Mẫn!

Ba Mẹ em cùng học Đại học Tổng Hợp Hà Nội niên khóa 1960-1964 thời kỳ Bác Ngụy Như Kon Tum làm hiệu trưởng và Giáo sư Trần Văn Giàu dạy. Mẹ em học khoa Sử ba em học khoa Triết.
Em có hỏi mẹ em về cụ Vũ Phạm Khải và mẹ em bảo hiện giờ vẫn đang có tài liệu về cụ. Ba em trước cũng có công tác 1 thời gian ở UBKHXH rồi mới chuyển qua Bộ Ngoại Giao. Rất vui nếu anh có liên quan nhiều đến Sử học và UBKHXH. Chúc anh vui và hạnh phúc nhé.

Chau Xuan Nguyen

Dich tu tieng nom sang tieng Viet roi tu tieng viet sang tieng Anh la hoi...chua nha anh Man. Toi thi ko biet ti gi ve tho van nhung nhung y tuong nhung ham y cua nhung cuoc song xung quanh thoi do thi lam sao ma hinh dung duoc. Don cu la toi thay tho cua anh Tao nhieu an y trg cau tho minh o thoi nay doc tieng Viet con thay kho dich noi chi den tho van cua 1800 s. Big job anh Man
Chuc anh chuyen di vn enjoy that nhieu voi gia dinh va anh ban NTT
Chau Xuan Nguyen

duyman

Gửi anh Chau Xuan Nguyen

"Thành tích" theo anh Châu cũng là điều mà có những nhà nghiên đã nói tới anh Châu ạ. Gia đình tôi cũng thấy thật may mắn là đã có một ngôi trường và sẽ có một con đường ở Ninh Bình mang tên Vũ Phạm Khải để tôn vinh cụ. Tôi cũng được nhắc nhở cần nghĩ thêm tới việc dịch thơ/văn của cụ Khải sang tiếng Anh. Cám ơn suy nghĩ và cảm nhận cùng chia sẻ của anh Châu. Chúc anh những ngày cuối năm vui vẻ và một Năm Mới nhiều sức khỏe hạnh phúc và thành đạt.

duyman

Gửi Nguyễn Thanh Giang

Ba mình làm điều hiếu nghĩa để tôn vinh người trong dòng họ từ rất sớm cũng là một sự "dũng cảm" mà bây giờ nghĩ lại mình mới càng thấy rõ và cảm phục ông. Nhân tài Việt thời nào cũng nhiều lắm mình chỉ nghĩ chưa thật nhiều người trong họ được dùng đúng nơi đúng việc và được biết tới đánh giá và tôn vinh đúng mức. Cám ơn chia sẻ của Giang.

duyman

Gửi Vũ Thanh Hoa

Vậy là mẹ Thanh Hoa cũng làm việc trong ngành sử vậy chắc chắn hai nhà sẽ có nhiều người quen chung.
Chúc Thanh Hoa những ngày cuối năm vui vẻ và một Năm Mới nhiều hạnnh phúc và thành đạt.

Chau Xuan Nguyen

Danh Nhan Vu Pham Khai...Biet va bai viet nay cua anh Man nhung ca tuan cu co gang viet comment nhung lai suy nghi lai doc entry lai thi lai thay comment cu qua nong can roi lai doc them nua roi lai suy nghi roi lai ney dat minh o thoi diem cua Cu Vu Pham Khai (Ong cố cua anh Man ie. Ong nội cua ba anh Man) thi moi thay la dat duoc nhung gi ong Cu lam la ca 1 "thanh tich". Nhu pho bien thu van trinh bay chinh kien ve chủ chien cho vua Tự Duc roi chong lai tu tuong bao hoa cua Cu Phan thanh Gian v.v..Thoi nay thi len weblog lam thu bat dong chinh kien dien ta lien chi co chuyen dua y kien cho Thu Tuong bay gio con kho hon trinh so cho Vua Tu Duc luc truoc.
NHung gi cu Vu Pham Khai dat duoc thoi do la chac chan la xung dang de ton vinh Cha cua anh Man da dày cong luu truyen ngon lua ton vinh va theo toi biet anh Man dang ton vinh giu lửa bang cach tai tro truong Vu Pham Khai. Truyen thong nay xung dang duoc di truyen va neu toi la anh Man toi cung rat hanh dien nhu anh ngay nay. Chuc anh Man giu lua lau dai vi qua nhung cong duc cua Cu thi neu ko quang ba thi se bi loi cuon vao su lang quen cua the he tre ngay nay
Chuc anh Man va gia dinh co 1 holidays vui ve voi nha Tho Nguyen Trong Tao
Chau Xuan Nguyen